Leczenie uzależnień a stres – skuteczne sposoby radzenia sobie z emocjami bez używek

Współczesne tempo życia, presja zawodowa, trudności relacyjne oraz niepewność przyszłości – wszystkie te czynniki generują stres, z którym nie każdy potrafi sobie konstruktywnie poradzić. Dla wielu osób rozwiązaniem staje się ucieczka w uzależnienia: alkohol, narkotyki, leki, a coraz częściej również uzależnienia behawioralne, takie jak kompulsywne zakupy czy nadużywanie technologii. Jednak to, co chwilowo łagodzi napięcie, w dłuższej perspektywie pogłębia problemy i zwiększa cierpienie.

Związek między stresem a uzależnieniami – błędne koło emocjonalnego uniku

Wielu terapeutów zajmujących się terapią uzależnień podkreśla, że jednym z głównych mechanizmów prowadzących do rozwoju nałogu jest próba uniknięcia nieprzyjemnych stanów emocjonalnych. Stres, szczególnie przewlekły, działa jak katalizator – uruchamia potrzebę natychmiastowego ukojenia, którą najszybciej zapewniają używki. Alkohol, nikotyna, środki uspokajające czy stymulanty pozwalają na chwilowe „wyłączenie się” z trudnych myśli lub odczuć, dając złudne poczucie ulgi.

Z czasem jednak organizm i psychika zaczynają uzależniać się nie tylko od substancji, ale i od schematu reakcji: pojawia się stres – sięgam po używkę. W efekcie powstaje błędne koło, w którym stres staje się zarówno przyczyną, jak i skutkiem uzależnienia. Co więcej, osoby uzależnione często doświadczają tzw. wtórnego stresu – wynikającego z konsekwencji uzależnienia: problemów finansowych, konfliktów rodzinnych, utraty pracy czy poczucia winy. Te wtórne czynniki tylko pogłębiają nałóg, czyniąc wyjście z uzależnienia jeszcze trudniejszym.

Zrozumienie tej zależności jest kluczowe zarówno dla osób szukających pomocy, jak i dla terapeutów. Leczenie uzależnień nie może ograniczać się wyłącznie do eliminacji substancji – musi obejmować naukę alternatywnych sposobów radzenia sobie z emocjami i napięciem psychicznym.

Emocje pod kontrolą – jak rozpoznawać i nazywać stany emocjonalne

Jednym z podstawowych kroków w pracy z osobą uzależnioną jest rozwijanie tzw. kompetencji emocjonalnych – czyli zdolności do świadomego przeżywania, rozumienia i regulowania własnych emocji. Dla wielu osób, które przez lata tłumiły uczucia przy pomocy używek, kontakt z surowym, nagim stresem bywa paraliżujący. Dlatego proces terapeutyczny często rozpoczyna się od nauki podstaw:

• identyfikowania emocji w ciele – napięcia, ucisku, szybszego bicia serca, przyspieszonego oddechu

• odróżniania emocji od myśli i impulsów

• nazywania emocji (np. „czuję niepokój”, „jest mi smutno”, „mam złość”)

• rozpoznawania bodźców wyzwalających konkretne reakcje emocjonalne

Takie podejście pozwala na przerwanie automatyzmu, w którym nieprzyjemne uczucie prowadzi bezpośrednio do sięgnięcia po używkę. Zamiast reagować, osoba ucząca się pracy z emocjami zaczyna obserwować swój stan, rozumieć go i podejmować bardziej świadome decyzje. To wymaga czasu, ale prowadzi do głębokiej zmiany – z roli biernej ofiary emocji, człowiek przechodzi do roli aktywnego uczestnika własnego życia emocjonalnego.

W kontekście leczenia uzależnień takie podejście jest nieocenione, ponieważ pozwala na trwałe zmiany w sposobie funkcjonowania psychicznego, a nie tylko powierzchowną abstynencję. Już samo nadanie nazw emocjom może przynieść poczucie ulgi i zmniejszyć napięcie, które wcześniej było powodem sięgania po używkę.

Techniki regulacji emocji – co działa, gdy nie działa używka

W procesie zdrowienia z uzależnienia kluczowym elementem jest nauczenie się alternatywnych sposobów radzenia sobie ze stresem i emocjami. To właśnie momenty napięcia, niepokoju, frustracji czy rozczarowania są najczęstszymi wyzwalaczami nawrotów – dlatego tak istotne jest wyposażenie osoby uzależnionej w konkretne narzędzia pozwalające regulować emocje bez uciekania się do substancji psychoaktywnych.

Wśród sprawdzonych metod terapeutycznych znajdują się:

• praca z oddechem – proste techniki oddechowe, takie jak oddech przeponowy czy rytmiczne oddychanie 4-7-8, pozwalają szybko obniżyć napięcie układu nerwowego; regularne ćwiczenie oddechu wzmacnia poczucie wpływu i kontroli nad ciałem

• uważność (mindfulness) – praktyka bycia tu i teraz pomaga zmniejszyć nadmiar ruminacji, czyli natrętnych, powracających myśli, które często prowadzą do napięcia i potrzeby ucieczki w używkę

• aktywność fizyczna – regularny ruch, nawet w niewielkiej dawce, poprawia nastrój dzięki wydzielaniu endorfin i reguluje gospodarkę kortyzolową, odpowiedzialną za reakcję stresową

• techniki poznawczo-behawioralne – identyfikowanie zniekształceń poznawczych, np. „katastrofizacji” („jeśli tego nie załatwię, wszystko się zawali”), oraz praca nad przekonaniami automatycznymi (np. „nie dam rady bez alkoholu”) to istotny krok w odzyskiwaniu równowagi emocjonalnej

• ekspresja emocji – poprzez pisanie dziennika emocji, sztukę, rozmowy z terapeutą czy uczestnictwo w grupie wsparcia można nauczyć się wyrażać uczucia zamiast je tłumić lub „zagłuszać” używką

Każda z tych technik działa inaczej u różnych osób – kluczem jest cierpliwe eksperymentowanie i dostosowanie strategii do własnych możliwości, temperamentu i sytuacji życiowej. Ważne, by tworzyć indywidualny zestaw „narzędzi” do radzenia sobie z emocjami – tak jak wcześniej używka była „narzędziem do znieczulania”, tak teraz nowe metody stają się ścieżką do realnej ulgi i odzyskiwania równowagi.

Znaczenie wsparcia społecznego w leczeniu uzależnień i redukcji stresu

Izolacja emocjonalna to jedno z najbardziej niebezpiecznych zjawisk towarzyszących zarówno uzależnieniom, jak i przewlekłemu stresowi. Osoby borykające się z nałogiem często doświadczają wstydu, poczucia winy, wykluczenia społecznego czy trudności w relacjach, co pogłębia ich osamotnienie. Tymczasem wsparcie społeczne odgrywa fundamentalną rolę w procesie zdrowienia – zarówno na poziomie emocjonalnym, jak i praktycznym.

Badania wskazują, że osoby, które mają wokół siebie krąg życzliwych, rozumiejących ludzi, rzadziej doświadczają nawrotów i lepiej radzą sobie ze stresem. Kontakt z drugim człowiekiem, który słucha bez oceniania, potrafi dostrzec emocje i dać wsparcie, redukuje poziom kortyzolu, wzmacnia poczucie przynależności i pomaga w budowaniu tożsamości poza uzależnieniem.

Formy wsparcia mogą być różne – od uczestnictwa w grupach samopomocowych (np. AA, NA), przez terapię grupową, po zwykłe rozmowy z bliskimi czy obecność terapeuty. Ważne jest jednak, by wsparcie to było autentyczne, bezwarunkowe i trwałe – budowane na zaufaniu, a nie uzależnione od wyników czy zachowań.

Warto podkreślić, że budowanie relacji społecznych to także proces wymagający odwagi i pracy – osoby uzależnione często latami unikały bliskości, tłumiły emocje i stosowały manipulacyjne mechanizmy obronne. Otwieranie się na drugiego człowieka może być trudne, ale to właśnie relacje stają się jednym z najmocniejszych filarów w walce z uzależnieniem i odbudowie życia wolnego od substancji.

Tym samym, leczenie uzależnień a stres to nie tylko walka z fizycznym głodem substancji, ale również głęboka praca nad emocjami, relacjami i tożsamością – z dala od używek, ale blisko człowieczeństwa.

Więcej: leczenie alkoholika Kraków.